Jeleniogórska Kolej Dolinna

Niedawno otrzymałem bardzo ciekawy opis historii jeleniogórskich tramwajów. Ponieważ napisał go ktoś na pewno znający sprawę lepiej ode mnie przytaczam tu opis ten w całości.

Pierwsza linia tramwaju gazowego została otworzona 10 kwietnia 1895 roku. Rozstaw torów 1435 mm (tzw. normalny). 22 maja 1895 roku przedłużono linię do Sobieszowa (całkowita długość trasy osiągnęła 12 600 m). Prędkość przewozowa wynosiła 15 km/godz. Trasa przebiegała bezpośrednio nad rzeką Kamienną (ul. Kasprowicza), ponieważ tramwaje gazowe nie były w stanie pokonywać większych wzniesień. Problemem był dla nich podjazd na rynek jeleniogórski. Problemy techniczne (zużycie 60dm3 wody na chłodzenie silników, zużycie 1m3 gazu na 1 kilometr oraz częste wypadki) spowodowały zawieszenie komunikacji po dwóch latach od jej rozpoczęcia (w roku 1899). Jakkolwiek ilość przewiezionych pasażerów w roku 1898 wynosił 443 000, koszty biletów nie były w stanie pokryć kosztów inwestycji oraz ciągłych napraw taboru. Na początku 1899 roku przystąpił magistrat miejski do przeprojektowania linii: wprowadzenia napędu elektrycznego (chociaż sądzono, że trakcja elektyczna szpeci widok ulic) oraz zmiany rozstawu szyn na 1000 mm (bezproblemowe pokonywanie wzniesień, ostrych zakrętów — co dotyczyło w szczególności Starego Miasta oraz odstąpiono od linii nad rzekę, podatną w tych czasach na powodzie).

8 kwietnia 1899 ponownie otwarto linię tramwaju elektrycznego z Jeleniej Góry przez Cieplice do Sobieszowa. Aby nie „zeszpecić” wyglądu ulic, słupy trakcyjne zostały „kunsztownie ozdobione”. Sieć obejmowała linie miejskie: Dworzec Kolejowy – Plac Ratuszowy — Zajezdnia oraz Dworzec Kolejowy — Plac Ratuszowy — Koszary (ul.Obrońców Pokoju). Ta ostatnia z powodu niskiej frekwencji została szybko zawieszona i była wykorzytwana jedynie do przewozów towarowych. (Po 1945 roku została zupełnie zlikwidowana). Częstotliwość kursowania tramwajów na liniach miejskich wynosiła 7–10 minut. Jedyna linia pozamiejska łącząca Dworzec Kolejowy — Plac Ratuszowy — Cieplice — Sobieszów była obsługiwana w interwale 15 minut (w lecie) i 20 minut (zimą). Stan taboru w momencie uruchomienia komunikacji elektrycznej wynosił 15 wozów silnikowych oraz 10 doczepnych.

Plany przewidywały przedłużenie linii (jednotorowa z mijankami) aż do Szklarskiej Poręby, ale budowa linii kolejowej na tej trasie spowodowała przerwanie prac nad rozwojem sieci w tym kierunku. Przez krótki okres czasu tramwaje docierały także do Piechowic. W roku 1912 rozbudowano linię z Cieplic do Podgórzyna (16,6 km całkowitej długości sieci), w 1914 roku przedłużono odcinek do Podgórzyna Górnego osiągając maksymalną długość sieci w jej historii na 19 200 m). W roku 1938 jeleniogórskie tramwaje przwiozły prawie 2 000 000 pasażerów przy 792 000 wozokilometrów i przeciętnym zatrudnieniu w firmie na poziomie 140 osób. Plany rozbudowy sieci tramwajowej sięgały budowy linii do Szpindlerowego Młynu (dzisiaj =8Apindler=F9v Ml=FDn w Czechach) od pętli w Przesiece przez Przełęcz Karkonoską. Niestety działania wojenne przerwały prace nad tym ambitnym planem, który pozostał jedynie na deskach projektantów.

II wojna światowa nie pozwoliła również na dokończenie budowy (jak na te czasy bardzo nowoczesnej) linii trolejbusowej między Cieplicami a Jelenię Górą (należy pamiętać, że w roku 1943 wprowadzono na okupowanych przez Niemców terenach polskich trolejbus w Gdyni).

W momencie ukończenia wojny i przejęcia administracji przez polskie władze na terenie Jeleniej Góry egzystowały 3 linie tramwajowe:

a) Jelenia Góra - Cieplice (Plac Piastowski)
b) Jelenia Góra - Sobieszów
c) Jelenia Góra - Podgórzyn Górny (Przesieka) 

Tramwaje nie posiadały tradycyjnej numeracji a linie były oznaczone tabliczką z nazwą końcowego przystanku. Ponieważ zainteresowanie pasażerów w latach 45–50 było wielkie, władze miejskie przebudowały sieć, dodając dodatkowe mijanki, przez co udało się osiągnąć częstotliwość kursowania tramwajów na linii Jelenia Góra — Cieplie na 7,5 minuty. Na początku lat 50–tych zlikwidowano odcinek linii prowadzący przez Plac Ratuszowy. Końcem lat pięćdziesiątych wymienio w całości stary tabor poniemiecki na polskie tramwaje typu „N” produkcji chorzowskiego Konstalu. W latach 50–60 tramwaje kursowały na linii Jelenia Góra — Cieplice w interwale 15 minut w składzie wagon motorowy i wagon doczepny. Jakkolwiek na początku lat pięćdziesiętych wybudowyno „prawdziwą” pętlę tramwajową w rejonie ulicy Krakowskiej (za dworcem PKP), na Placu Piastowskim w Cieplicach następowało odpinanie wozu doczepnego, zmiana kierunku ruchu wozu motorowego i jego ponowne zczepienie z wozem doczepnym. Podobne „sztuczki” odbywały się na pętli w Sobieszowie (dzisiaj Technikum Przemysłu Drzewnego) oraz w Podgórzynie Dolnym (dzisiejsze „Stawki”). Na odcinku Podgórzyn Dolny — Przesieka (pętla) kursował tylko wagon motorowy, ponieważ próby eksploatacji wagonu doczepnego skończyły się fiaskiem (częste wykolejenia pociągu). Wagon doczepny jadący z Cieplic zostawał odczepiony na mijance w Podgórzynie, a motorowy wóz z Przesieki jadący w kierunku Cieplic przyczepiał wagon przyczepny, z którym wracał z powrotem. Częstotliwość kursowania tramwajów na linich Jelenia Góra — Sobieszów oraz Jelenia Góra — Przesieka była 30 minut.

Mijanki na linii Jelenia Góra — Plac Piastowski: Dom Turysty — 1–go Maja (PDT) — Wolności (Centrum) — Mała Poczta — Celwiskoza — Zajezdnia — Młyn Cieplice — Kaliszanka — Cieplice (Wolności) (wytłuszczonym pismem zaznaczono mijanki wybudowane po roku 1945)

Mijanki na linii Cieplice — Przesieka: Podgórzyn Dolny (Stawki)

Mijanki na linii Cieplice - Sobieszów: Mireckiego (kościół) - Cieplicka (Chojnik)

W czasie świąt państwowych (1 maja i 22 lipca) na linii Jelenia Góra — Cieplice kursowały 3 wagonowe zestawy (wagon motorowy + 2 wagony doczepne).

Błędna polityka władz Jeleniej Góry spowodowały, że w roku 1964 zlikwidowano linię Jelenia Góra — Przesieka (na odcinku Cieplice — Przesieka) wprowadzając komunikację autobusową nr „4” — Cieplice Korona — Podgórzyn Górny. Na mijance Cieplice–Kościół stał wagon doczepny, w którym sprzedawano przez rok bilety miesięczne. W roku 1965 zlikwidowano linię tramwajową na odcinku Cieplice — Sobieszów, budując jednocześnie pętlę tramwajową w Cieplicach–Korona. W miejsce tramwajów otworzono linię autobusową nr „5”.

Niestety tramwaje funkcjonowały tylko dalsze 4 lata. 11 listopada 1969 odbyła się ostatnia jazda tramwajów (bezpłatna) na linii Jelenia Góra — Cieplice. Równocześnie otworzono linię autobusową numer „6” na odcinku Korona Cieplice — Jelenia Góra Dworzec PKP. Przez kolejny rok, 1970, kursowały tylko wyjątkowo „towarowe” tramwaje likwidujące starą trakcję oraz część torowisk. Końcem roku 1970 całość taboru MPK Jelenia Góra została przekazana przedsiębiorstwo MPK Łódź. W połowie lat 90–tych wrócił do Jeleniej Góry jedyny „zdezelowany” tramwaj jeleniogórski, ustawiony obecnie jako pomnik przy nowej zajezdni MPK.

Dzisiaj myśli się o rekonstrukcji jeleniogórkich tramwajów, wykorzystując torowisko istniejącej linii kolejowej do Cieplic i Szklarskiej Poręby, wprowadzając tramwaj rówież do ulic centrum miasta.

Ikonografia:

  1. „Der Wanderer in Riesengebirge” — odpowiednik „Nowin Jeleniogórskich” w latach 1895–1945.
  2. Niemieckie strony webowskie.
  3. Własne doświadczenia (niestety pamiętam, ponieważ w latach 60–tych dojeżdżałem do szkoły tramwajem Przesieka — Jelenia Góra na odcinku „Park Zdrojowy” (dzisiaj hotel CIEPLICE) — Korona.

Marek Kasprowicz — Jelenia Góra (Praha)

Literatura:

  1. Ivo Łaborevicz, Tramwajem przez Cieplice, Karkonosz, Sudeckie materiały krajoznawcze, SKPS, Wrocław 1994, str. 223–228.

--------------------

Strona początkowa serwisu „Koleje Dolnego Śląska”