Świat kolei 2/2001 s. 16–17

Zapomniane linie

Kamienna Góra — Okrzeszyn

Dolny Śląsk obfituje w malownicze i interesujące pod względem technicznym linie, wiele spośród nich było kolejami prywatnymi. Dziś coraz więcej z nich odchodzi w przeszłość, dołączając do dawno już zapomnianych szlaków, na których ruch pociągów zawieszono kilkadziesiąt lat temu…

Po okresie upadku tradycyjnych form rzemiosła, po koniec XIX wieku nastąpił w Sudetach i na Przedgórzu ponowny rozwój włókiennictwa — tym razem w skali przemysłowej. Dotyczyło to m.in. Kamiennej Góry, miasta większego wówczas od Wałbrzycha. Rozwój tego ośrodka, a także mniejszych w Chełmsku i Uniemyślu, legł u podstaw powstania w 1896 r. projektu budowy prywatnej linii kolejowej wzdłuż doliny rzeki Zadrny i następnie Ostróżnicy w kierunku położonego przy granicy austriackiej Okrzeszyna. Miała ona służyć nie tylko dowozowi pracowników do Kamiennej Góry, pątników do krzeszowskiego klasztoru, ale i eksploatacji miejscowych złóż glin, piasków szklarskich (okolice Krzeszowa), węgla kamiennego, wapienia i marmuru (koło Okrzeszyna). Normalnotorową linię zaprojektowano na podstawie przepisów ustawy z 1892 r. jako tzw. kolejkę o charakterze kolei lokalnej (Nebenbahnähnliche Kleibbahn). Budowę i późniejszą eksploatację na zlecenie utworzonej w 1898 r. spółki akcyjnej Kolej Zadrnańska (Ziederthalbahn AG) prowadziła berlińska firma Zentralverwaltung für Secundärbahen H. Bechstein GmbH. Roboty budowlane trwały zaledwie 10 miesięcy (a wymagały wykonania kilku większych wykopów w skalistym gruncie) i całą linię, liczącą 21,56 km otwarto 2.10.1899 r. Zarząd kolejki miał siedzibę w Chełmsku, a lokomotywownię zlokalizowano na końcowej stacji w Okrzeszynie, skąd było już tylko nieco ponad 2 km do stacji Petřikovice lub Chvalec, ale na dworcu w Okrzeszynie mieścił się urząd celny.

[mapa szlaku]

Tabor kolejki składał się z 3 parowozów, 5 wagonów osobowych, 2 pocztowo–bagażowych i 21 towarowych. Zatrudnienie wahało się od 25 do 30 osób. Mimo potencjalnie sporych możliwości (kopalnie piasku w Krzeszówku, cegielnia w Krzeszowie, liczne zakłady tkackie, fabryka dywanów, znana masarnia i wielka roszarnia w Chełmsku, fabryka tekstylna i mały kamieniołom w Uniemyślu, kamieniołomy i po I wojnie światowej również kopalnia węgla kamiennego koło Okrzeszyna) przewozy towarowe były niewielkie, rzędu 30 tys. tys. ton rocznie. Znaczne przewozy pasażerskie, sięgające 100–150 tys. osób przy 5 parach pociągów do Chełmska i 2–3 parach z Chełmska do Okrzeszyna nie były w stanie zapewnić wysokiej rentowności. Wobec dalszego spadku przewozów towarowych wagony towarowe włączono w 1935 r. do taboru DRG. W czasie II wojny światowej w Chełmsku ulokowano filie fabryk zbrojeniowych. Być może z tym faktem należy wiązać informacje miejscowych kolejarzy, że ok. 1940 r. odcinek do Krzeszowa zelektryfikowano!

Po wojnie linię uruchomiono już 1.05.1945 r., a polska administracja przejeła ją we wrześniu (sieć trakcyjna — o ile faktycznie była — zniknęła razem z tą z linii kowarskiej w wyniku działań Sowietów). Jednak wyludnienie tych przygranicznych terenów sprawiło, że ruch pociągów ograniczono do 2 par, a już w 1954 r. zawieszono przewozy pasażerskie. Ruch towarowy na odcinku Chełmsko — Okrzeszyn zakończył się w 1959 r., a w roku 1970 odcinek ten formalnie zlikwidowano. Nawierzchnię zdemontowano w 1973 r. w związku z budową Kopalni Surowców Skalnych w Okrzeszynie (obecnie KSS UNIDRO S. A. Łódź — Zakład produkcyjny Okrzeszyn). Stopniowo zamiera następny odcinek — Krzeszów — Chełmsko. W kwietniu 1987 r. formalnie zawieszono (nieistniejące już od lat) przewozy towarowe. Tory między Krzeszowem a Chełmskiem zostały rozebrane ok. 1988 r., pozostały odcinek eksploatowano jeszcze do 1990 r. jako dojazd do bocznicy kopalni piasków szklarskich w Krzeszówku. Obowiązywała prędkość 15 km/h. Ale i tą bocznicę rozebrano w 1999 r. Co ciekawe — kolej nie zdecydowała się przy tej okazji na rozbiórkę nawierzchni między Kamienną Górą a Krzeszowem. Wycięto tylko semafor wjazdowy do Kamiennej Góry. Ostatnim pociągiem osobowym, jaki dotarł do Krzeszowa był pociąg specjalny 22753 z parowozem Ty2–1169 w dniu 14.06.1997 r.

Do dziś na linii pozostało stosunkowo dużo obiektów, mogących zainteresować kolejowych „archeologów”.

Największym z nich jest dwuprzęsłowy, kratownicowy most na Bobrze, Zachowały się słupki kilometrowe, kilka kamiennych mostków i spory, kamienno–żelbetonowy wiadukt koło Kamiennej Góry. Z trudem można odnaleść fundamenty po słupach trakcyjnych (przed Czadrowem i w Krzeszowie). Całe torowisko jest mocno zarośnięte drzewami, ale nadal imponują skalne wąwozy wykute przy budowie linii. najciekawsze są jednak malownicze budynki stacyjne z czerwonej i barwionej cegły klinkierowej. We wszystkich mieszkają lokatorzy, co z pewnością chroni je przed dewastacją i pozwoliło im dotrwać w komplecie do dnia dzisiejszego. Niestety kilka lat temu spaliły się do reszty pozostałości parowozowni w Okrzeszynie. jeszcze niedawno w jednym z kanałów leżał nawet wyciąg dachowy do parowozowego dymu… Dziś poszukiwacze mogą natrafić na rozległej równi stacyjnej na studzienkę żurawia wodnego z powietrznikiem.

W 1999 r. w Okrzeszynie otwarto przejście graniczne z Czechami. Blisko stąd do słynnego Skalnego Miasteczka w Adršpachu czy Trutnova. Może pozostałość linii kolejowej mogłaby posłużyć za malowniczy szlak, prowadzący do polskich atrakcji: malowniczego Chełmska z „Dwunastoma Apostołami”, klasztoru w Krzeszowie czy Skał Krasnoludków?

Michał Małkowski
współpraca: Michał Jerczyński

Stacje na linii Kamienna Góra — Okrzeszyn
KilometrażRodzajNazwy poprzednieNazwa obecna (ostatnia)
0,0st.LandeshutKamienna Góra
1,663p.o.Klein ZiederCzadrówek
4,775p.o., ład.Ober ZiederCzadrów
7,523st.Grüßau, KrzesobórKrzeszów
11,631p.o., ład.Klein Hennersdorf, JędrzychówekJawiszów
14,693st.Schömberg, SzemrychChełmsko Śl.
19,686p.o., ład.Berthelsdorf, BartykówUniemyśl
21,571st.Albendorf, AlbinówOkrzeszyn
st. — stacja, p.o. — przystanek osobowy, ład. — ładownia

[wiadukt]

Wiadukt pod Kamienną Góra; 01.08.2000 r. Fot. M. Małkowski

[kozioł oporowy]

Tuż za wyjazdem z Krzeszowa tory kończą się kozłem oporowym; 01.08.2000 r. Fot. M. Małkowski

[Czadrów]

Dworzec w Czadrowie — klasyczna architektura, bestialstwo użytkownika… 01.08.2000 r. Fot. M. Małkowski

[Okrzeszyn]

Końcowa stacja w Okrzeszynie — malowniczy, samotny budynek na obszernej równi stacyjnej otoczonej górami stanowi niezapomniany widok; 01.08.2000 r. Fot. M. Małkowski

[Jawiszów]

[Uniemyśl]

W Jawiszowie (po lewej) i Uniemyślu (po prawej) ingerencja w architekturę dworców nie jest jeszcze tak bolesna; 01.08.2000 r. Fot. M. Małkowski

[Krzeszów]

[Chełmsko]

Budynki stacyjne w Krzeszowie (po lewej) i Chełmsku Śl. (po prawej) prezentują się do dziś okazale; 01.08.2000 r. Fot. M. Małkowski

--------------------

Strona początkowa serwisu „Koleje Dolnego Śląska”